Ma’lumotlar vizualizatsiyasi olamiga sayohatimizni davom ettiramiz. Yaqinda biz Quyosh nurlari (Sunburst) diagrammasini batafsil tahlil qildik, endi esa analitikada eng ko‘p uchraydigan uchta vositaga navbat keldi — diagramma, gistogramma va Pareto diagrammasi. Bir qarashda ular o‘xshash ko‘rinadi: hammasida ustunlar bor. Ammo har biri o‘z savoliga javob beradi. Gistogramma taqsimotni ko‘rsatadi, Pareto diagrammasi — ustuvorliklarni, oddiy diagramma esa — kategoriyalarni taqqoslashni. Agar siz bu uch vazifani farqlashni o‘rgansangiz, "ustunlar uchun ustunlar" qurishni to‘xtatasiz.

Ma’lumotlar — bu haqiqiy Cloudflare panelidagi devitpro.uz saytining ko‘rsatkichlari. Bu safar davr — 3-oktabr — 1-noyabr 2026-yil. 30 kun ichida 39 726 so‘rov (Total requests) va 6 656 noyob tashrif buyuruvchi (Unique visitors) qayd etildi. Va eng qizig‘i: 9-oktabr kuni anomal portlash yuz berdi — bir kunda 13 163 so‘rov. Aynan shunday ma’lumotlarda Pareto qoidasi eng yaqqol namoyon bo‘ladi.

Asosiy g‘oya: Pareto diagrammasi — alohida diagramma turi emas, balki gistogramma va kumulyativ egri chiziqning kombinatsiyasi. U "qaysi 20% sabab 80% natija beradi?" degan savolga javob beradi va xom ma’lumotlarni ustuvorliklar ro‘yxatiga aylantiradi.

Grafiklarda quriladigan ma’lumotlar

Bizda 2026-yil 3-oktabrdan 1-noyabrgacha bo‘lgan davr uchun ikkita Cloudflare ma’lumotlar to‘plami bor. Birinchisi — Total requests (kunlik umumiy so‘rovlar soni). Ikkinchisi — Unique visitors (kunlik noyob tashrif buyuruvchilar). Quyida asosiy raqamlar keltirilgan.

39.73k
Jami so‘rovlar
3 OCT — 1 NOV 2026 davri uchun Total requests
6.66k
Noyob tashrif buyuruvchilar
30 kun ichida Unique visitors
13 163
So‘rovlar cho‘qqisi
9-oktabr 2026 — anomal kun
344
Tashrif buyuruvchilar cho‘qqisi
18-oktabr 2026 — davr uchun maksimum

Gistogramma: taqsimot nima ekanligi

Gistogramma — bu qiymatlar diapazonlar bo‘yicha qanday taqsimlanganini ko‘rish usuli. Oddiy ustunli diagrammadan farqi - unda X o‘qida kategoriyalar (mamlakatlar, qurilmalar, brauzerlar) emas, balki qiymat intervallari joylashadi (masalan, "0–500 so‘rov", "500–1000", "1000–2000" va hokazo). Har bir ustunning balandligi qancha kun shu intervalga tushganini ko‘rsatadi.

Bu nima uchun kerak? Gistogramma bir zumda savollarga javob beradi: "Odatiy kun qanday ko‘rinadi?", "Ma’lumotlar qanchalik tarqoq?", "Chiqib ketishlar (outlier) bormi?". Agar barcha ustunlar bir joyda to‘plangan bo‘lsa — jarayon barqaror. Agar ma’lumotlar keng diapazonga "surkalgan" bo‘lsa — beqarorlik yoki anomaliyalar bor.

Gistogramma qanday quriladi

  • 1-qadam. Barcha qiymatlarni to‘plang (bizning holatda — 30 kunlik so‘rov qiymati).
  • 2-qadam. Minimal va maksimal qiymatni aniqlang — bu diapazon chegaralari.
  • 3-qadam. Diapazonni teng intervallarga (binlarga) bo‘ling. 30 nuqta uchun 5–10 bin optimal.
  • 4-qadam. Har bir intervalga qancha qiymat tushganini sanang va ustunlarni quring.
Sturges qoidasi — binlar soni k = 1 + 3.322 · log₁₀(n)
bu yerda n — kuzatuvlar soni. n = 30 uchun: k ≈ 6
1. Gistogramma: kunlik so‘rovlarning taqsimoti (chiqib ketishsiz)
29 oddiy kun bo‘yicha qurilgan. 9-oktabrning anomal portlashi (13 163 so‘rov) shkalani siqmaslik uchun chiqarib tashlangan va alohida ko‘rsatilgan.
13 kun — 400–700 so‘rov · 11 kun — 700–1k · 9-okt (13 163) — chiqib ketish, gistogrammadan tashqarida

Gistogramma asosiy narsani ko‘rsatadi: odatiy kun — bu 400–1 000 so‘rov, aynan shu ikki binda 29 oddiy kunning 24 tasi joylashgan. Taqsimotda o‘rtada ko‘zga tashlanadigan "do‘nglik" va o‘ng tomonda yengil dum (1 000–1 600 so‘rovli kunlar) bor. 9-oktabr esa alohida hikoya: 13 163 so‘rov, qolganlaridan deyarli 10 baravar katta chiqib ketish. Bunday chiqib ketishlar odatda yo virusli kontent, yo anomal faollik (botlar, skanerlash, DDoS urinishi) natijasidir. Gistogramma "nima uchun" degan savolga javob bermaydi, lekin u bir zumda "nima" ni ko‘rsatadi va bitta kun butun rasmni buzishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Diagramma: kategoriyalarni taqqoslash

Oddiy ustunli diagramma — eng kam baholangan vosita. Uning kuchi — kategoriyalarni bir-biri bilan taqqoslashda. X o‘qida kategoriyalar (kunlar, mamlakatlar, brauzerlar), Y o‘qida esa qiymat joylashadi. Hech qanday matematika yo‘q: shunchaki "qaysi biri kattaroq, qaysi biri kichikroq".

Bizning holatda diagramma uchun ajoyib vazifa — so‘rovlar soni bo‘yicha top-10 kunni taqqoslash. Bu gistogramma emas (bu yerda intervallar yo‘q) va Pareto diagrammasi ham emas (bu yerda to‘planish yo‘q) — bu sof taqqoslash: qaysi kun eng faol bo‘ldi, qaysi biri ikkinchi, va ular orasidagi farq qanchalik katta.

2. Diagramma: so‘rovlar soni bo‘yicha top-10 kun
To‘planmasiz kategoriyalarni taqqoslash. 9-oktabr hukmronlik qiladi — 13 163 so‘rov, median kundan taxminan 8 baravar ko‘p.
9-okt — 13 163 · 17-okt — 1 583 · 4-okt — 1 408 · 9-okt ancha oldinda

Diagrammada 9-oktabr shunchaki "birinchi o‘rin" emasligi ko‘rinadi. Bu ikkinchi o‘rindan taxminan 8 baravar katta farq. Bunday taqqoslash darhol shunday fikrni ilgari suradi: trafikni tahlil qilish uchun ikki xil yondashuv kerak — biri "oddiy kunlar" uchun, ikkinchisi "anomal" kunlar uchun.

Pareto diagrammasi: 80 / 20 qoidasi amalda

Va endi eng muhimi. Pareto diagrammasi — bu ustunlari kamayish tartibida saralangan gistogramma, ustiga esa to‘plangan foiz chizig‘i qo‘shilgan. U Vilfredo Pareto sharafiga nomlangan, u Italiyadagi yerlarning 80 foizi aholining 20 foiziga tegishli ekanini payqagan. Analitikada bu qoida odatda shunday ifodalanadi: taxminan 20% sabab 80% natija beradi.

Pareto diagrammasi qanday quriladi:

  • 1-qadam. Kategoriyalar va ularning qiymatlarini oling (bizda — kunlar va so‘rovlar soni).
  • 2-qadam. Kategoriyalarni qiymat bo‘yicha kamayish tartibida saralang.
  • 3-qadam. Shu tartibda ustunlarni quring — bu gistogramma.
  • 4-qadam. To‘plangan foiz chizig‘ini (kumulyativ egri chiziq) qo‘shing.
  • 5-qadam. Egri chiziq 80% ni kesib o‘tadigan nuqtani toping — bu "hayotiy muhim ozchilik".
Pareto kumulyativ foizi Cum%ᵢ = (Σ value₁..ᵢ / Σ value₁..ₙ) · 100%
bu yerda i — kamayish tartibida saralashdan keyingi pozitsiya, n — kategoriyalarning umumiy soni
3. Pareto diagrammasi: kunlar bo‘yicha so‘rovlar + kumulyativ egri chiziq
Ustunlar — kunlik so‘rovlar, kamayish tartibida saralangan. Chiziq — to‘plangan foiz. 80% kesishmasi — asosiy nuqta.
Chiziq ustiga kursorni olib boring — qancha kun trafikning 80% ini berishini ko‘rasiz.

Bizning Pareto diagrammamiz nima ko‘rsatdi

Kunlarni so‘rovlar bo‘yicha kamayish tartibida saralab va kumulyativ egri chiziqni qurgandan so‘ng aniqladikki: faqat bitta kun (9-oktabr) barcha so‘rovlarning taxminan 33 foizini beradi. Va uchta kun — 9, 17 va 4-oktabr — allaqachon trafikning 41 foizdan ko‘prog‘ini beradi. Ya’ni bu yerda 80 / 20 qoidasi yanada qattiqroq shaklda ishlaydi: taxminan 10% kun (30 kundan 3 tasi) 40%+ trafik hosil qiladi.

33%
Faqat 1 kun (9-okt) trafikning uchdan birini berdi
41%
30 kundan 3 tasi so‘rovlarning 41% ini berdi
80%
Pareto chegarasi — 10 kundan kamroq vaqt ichida erishiladi

Aynan shu narsa Pareto diagrammasining kuchi: u shunchaki "9-oktabrda ko‘p so‘rov bo‘ldi" deb ko‘rsatmaydi. U trafikni tahlil qilishni tubdan soddalashtirish mumkinligini miqdoriy jihatdan isbotlaydi — bir necha asosiy kunga e’tibor qarating va 9-oktabrda nima bo‘lganini tushuning. Qolgan 27 kun — bu "foydali, ammo shovqin".

Muhim ogohlantirish: Pareto qoidasi — bu evristika, tabiat qonuni emas. U har doim ham aynan 80 / 20 bermaydi. Bizning holatda 40 / 10 chiqdi — va bu normal holat. Asosiysi — ma’lumotlarni qoidaga moslashtirishga urinmaslik, balki qoidadan ustuvorliklar vositasi sifatida foydalanish.

Tashrif buyuruvchilar-chi? Pareto orqali ikkinchi qarash

Unique visitors ga alohida qarash qiziqarli. Bu yerda manzara boshqacha: cho‘qqi 18-oktabrda — 344 tashrif buyuruvchi, 9-oktabr esa, "so‘rovlar qiroli", faqat 249 tashrif buyuruvchini ko‘rsatdi. Bu so‘rovlar va odamlarni aralashtirib yubormaslik kerakligining klassik misoli.

9-oktabrda 13 163 so‘rov bilan faqat 249 noyob tashrif buyuruvchi bo‘lgan — bu bir kishiga taxminan 53 so‘rov. Bu avtomatlashtirilgan faoliyatga juda o‘xshaydi: bot, skaner yoki parser. 18-oktabrda esa 344 tashrif buyuruvchi 694 so‘rov hosil qilgan — bu bir kishiga 2 so‘rov. Oddiy inson faoliyati.

4. Pareto diagrammasi: kunlar bo‘yicha noyob tashrif buyuruvchilar
Butunlay boshqa manzara: bu yerda taqsimot ancha tekis, ulkan chiqib ketishlarsiz.
18-okt — 344 · 8-okt — 283 · 4-okt — 275. Tarqoqlik 2.3 baravar, 37 emas.

Taqqoslang: so‘rovlar uchun maksimum va minimum orasidagi farq — 37 baravar (13 163 va 358). Tashrif buyuruvchilar uchun esa atigi 2.3 baravar (344 va 151). Bu asosiy xulosa: odamlar barqaror harakat qiladi, botlar esa yo‘q. Tashrif buyuruvchilar uchun Pareto diagrammasi ancha yumshoqroq egri chiziqni ko‘rsatadi — bu yerda 80 / 20 qoidasi kuchsizroq ifodalangan.

Bu tajribadan nima o‘rgandim

  • Gistogramma — taqsimot uchun. U "qiymatlar qanchalik tarqoq?" degan savolga javob beradi, "qaysi kategoriya kattaroq?" degan savolga emas.
  • Diagramma — taqqoslash uchun. Oddiy, halol, to‘planishsiz. Top-10 ro‘yxatlar uchun ideal.
  • Pareto — ustuvorliklar uchun. U ustunlar va kumulyativ egri chiziqni birlashtiradi va "muhim" qayerda tugab, "qolgan" qayerda boshlanishini ko‘rsatadi.
  • So‘rovlar va odamlarni aralashtirmang. So‘rovlardagi anomaliyalar ko‘pincha botlar bilan bog‘liq. Har doim ikkinchi ko‘rsatkichni tekshiring.
  • Pareto qoidasi — evristika. U fikrlashga yordam beradi, ammo tahlilni almashtirmaydi. 40 / 10 ham natijadir.
  • SEO uchun matn muhim. Canvas-grafiklarni qidiruv botlari o‘qimaydi. Barcha asosiy raqamlar va xulosalar matnda bo‘lishi kerak — biz shunday qilamiz.

Xulosa: 2026 yilda bu uch vositani o‘rganishga arziydimi?

Shubhasiz — ha. Gistogramma, diagramma va Pareto — bu har qanday analitikning asosiy lug‘ati. Ularsiz siz na ma’lumotlarni tasvirlay olasiz, na anomaliyalarni topa olasiz, na ustuvorliklarni belgilay olasiz. Va eng qimmatli jihati: ular nafaqat veb-analitikada, balki moliya, ishlab chiqarish, marketing va mashinaviy o‘qitishda ham ishlaydi — qayerda ma’lumot va qarorlar bo‘lsa, o‘sha yerda ishlatiladi.

Shaxsan men uchun bu tahlil muhim saboq bo‘ldi: bir xil ma’lumotlar to‘plamini uch xil usulda ko‘rsatish mumkin, va har biri o‘ziga xos narsani ochib beradi. Gistogramma chiqib ketishni ko‘rsatdi, diagramma farqni ko‘rsatdi, Pareto esa konsentratsiyani ko‘rsatdi. Vizualizatsiya — bu "bezak" emas, bu fikrlash usuli.